Nở rộ

Hoạt động sáp nhập doanh nghiệp bên cạnh mặt tích cực như giúp các doanh nghiệp thua lỗ có thể tái cơ cấu để gia tăng thị phần, mở rộng kinh doanh... thì mặt trái của nó là đưa doanh nghiệp lên vị trí thống lĩnh, thao túng thị trường mà pháp luật hiện nay không “huýt còi” được.

Số liệu của Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công thương cho biết trong năm 2007 đã có gần 50 vụ mua bán sáp nhập doanh nghiệp. Tổng giá trị gần 700 triệu USD và so với năm 2006 đã tăng gấp đôi. Đặc biệt, việc rót vốn gián tiếp qua thị trường chứng khoán của các quỹ đầu tư nước ngoài đã đẩy hoạt động mua bán doanh nghiệp nở rộ. Điều này có thể thấy qua việc mua bán sáp nhập giữa các doanh nghiệp trong nước chỉ khoảng 17 vụ thì đã có hơn 30 vụ mua bán sáp nhập có yếu tố nước ngoài. Trong đó chủ yếu là các công ty đến từ châu Á.

Trước tình trạng trên, nhiều nhà đầu tư lo ngại việc mua bán sáp nhập sẽ tạo ra những doanh nghiệp có khả năng thâu tóm thị trường, gây thiệt hại quyền lợi của nhà đầu tư. Để điều chỉnh vấn đề này cần phải có luật. Thế nhưng hiện nay Luật Cạnh tranh, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Chứng khoán đều quản không chặt.

Luật Cạnh tranh quy định doanh nghiệp sau khi tập trung kinh tế có thị phần từ 30%-50% phải thông báo cho Cục Quản lý cạnh tranh trước khi tiến hành hợp tác; trường hợp nắm trên 50% thị phần sẽ bị cấm mua bán, sáp nhập. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng tiêu chí tính thị phần như trên là không ổn. Mặt khác, một khi sáp nhập, nếu có vượt quá quy định thì không doanh nghiệp nào lại dại mồm đi thông báo với cơ quan quản lý nhà nước là mình đã vượt.

Ngoài ra, mức phạt đối với doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ thông báo còn quá bèo, chỉ phạt tiền từ 1% đến 3% tổng doanh thu năm liền trước nên rất khó ngăn doanh nghiệp vượt rào chùn bước.

Đó là chưa kể một khi tập trung kinh tế mà vượt mức 50% thị phần, doanh nghiệp vẫn có cách thoát nạn như thường. Luật Cạnh tranh hiện nay cho phép nếu tập trung kinh tế vượt trên 50% thị phần mà việc hợp nhất này có tác dụng mở rộng xuất khẩu hoặc góp phần phát triển kinh tế-xã hội, tiến bộ kỹ thuật công nghệ thì không vi phạm.

Thị trường chứng khoán bị bỏ ngỏ

Liên quan đến kiểm soát sáp nhập doanh nghiệp, Luật Chứng khoán quy định tổ chức, cá nhân trở thành cổ đông lớn của công ty đại chúng thì phải báo cáo công ty đại chúng, cơ quan quản lý chứng khoán và thị trường chứng khoán nơi cổ phiếu đó được niêm yết.

Luật cũng quy định các tổ chức, cá nhân chào mua công khai số cổ phiếu có quyền biểu quyết (sở hữu từ 25% trở lên số cổ phiếu đang lưu hành của một công ty đại chúng) phải gửi đăng ký chào mua đến Uỷ ban Chứng khoán nhà nước. Song hiện nay việc báo cáo theo quy định như trên thường được thực hiện rất chậm, chủ yếu chỉ để đối phó, thậm chí có nhiều trường hợp không thực hiện.

Ngay như những hành vi bị cấm trong giao dịch, kinh doanh, đầu tư chứng khoán nhằm hạn chế tập trung kinh tế như giao dịch nội gián, thao túng thị trường, làm cho giá chứng khoán hiện nay vẫn liên tục xảy ra gây tâm lý bất ổn cho nhà đầu tư.

Bà Bùi Thanh Ngà, Phó Trưởng ban Pháp chế, Uỷ ban Chứng khoán nhà nước, thừa nhận việc kiểm soát hoạt động sáp nhập và mua bán doanh nghiệp qua thị trường chứng khoán thời gian qua vẫn chưa chặt chẽ. Trong khi Cục Quản lý cạnh tranh không được doanh nghiệp báo cáo, còn Uỷ ban chứng khoán nhà nước chỉ giám sát đối với các giao dịch nội bộ, giao dịch của cổ đông lớn...

Theo bà Ngà sắp tới đây, hai cơ quan trên sẽ tổ chức các chương trình chuyên sâu hơn về triển khai Luật Chứng khoán và Luật Cạnh tranh liên quan đến việc kiểm soát tập trung kinh tế trên thị trường chứng khoán. Bà Ngà cũng cho biết dự kiến đến năm 2009, Luật Chứng khoán sẽ được Quốc hội xem xét sửa đổi và có thể những chế tài nghiêm khắc hơn sẽ được cơ quan quản lý đưa ra.